Panorama Pustek

Cmentarz nr 123 Łużna - Pustki

W dniach 2 i 3 maja 1915 roku rejon Łużnej stanowił arenę decydujących dla pierwszej fazy Operacji Gorlickiej zaciętych walk o przełamanie frontu rosyjskiego. Na wzgórzu Pustki znajdowały się okopy rosyjskie. Ukryte w lesie przetrwały ogień artyleryjski i pozwoliły armii rosyjskiej stawić zaciekły opór. Zdobycie kluczowego dla przełamania frontu wzgórza przez wojska austro-węgierskie i niemieckie zostało okupione ogromnymi stratami. Zacięte walki o wzgórze Pustki stały się symbolem Operacji Gorlickiej a na ich pamiątkę w miejscu zaciekłych walk okupionych setkami ofiar powstał największy w Galicji Zachodniej. cmentarz reprezentacyjny IV Okręgu Cmentarnego Łużna - cmentarz wojenny Nr 123.


cmentarz

Projektantem i budowniczym cmentarza był główny budowniczy cmentarzy wojennych w IV Okręgu cmentarnym, polski rzeźbiarz Jan Szczepkowski. Uważa się go za autora koncepcji całego założenia i realizatora kilku znaczących elementów, m.in. bramy i pomnika na kwaterze rosyjskiej. Po odwołaniu Szczepkowskiego realizację przejął wybitny słowacki architekt Dusan Jurkovic. Jest on autorem niezwykle starannie pomyślanego i ostatecznie zrealizowanego wykończenia cmentarza (kaplica-gontyna i część pomników).

Cmentarz zajmuje obszar 22 752 m2 (2,27 ha) i jest zbliżony kształtem do nieregularnego trapezu, pochowano na nim ponad 1200 poległych żołnierzy:
-912 żołnierzy armii austro-węgierskiej (blisko połowa z nich to Polacy),
-65 żołnierzy armii niemieckiej,
-227 żołnierzy armii rosyjskiej.


plan

Ogrodzenie tylko południowej strony stanowią kamienne słupy połączone podmurówką krytą dwuspadową płytą, nad którą umieszczono drewnianą balustradę. Brama znajduje się w nieco cofniętej ku cmentarzowi części środkowej. Wysokie słupy bramne wieńczą stylizowane piaskowcowe hełmy hoplitów. Między słupami bramnymi zawieszono dwuskrzydłową drewnianą bramę. Na wprost wejścia znajduje się pomnik w kształcie sarkofagu. Na cmentarzu znajduje się 46 grobów zbiorowych i 829 pojedynczych. Żołnierze pochowani są w kwaterach według przynależności państwowej i pułkowej. Przy każdej grupie grobów znajduje się pomnik. Zespoły grobów łączą ścieżki w stromych miejscach przechodzące w kamienne schodki. Mogiły z kamiennym obramowaniem, na nich drewniane krzyże i emaliowane tabliczki z nazwiskami poległych. Istnieje również osobna kwatera dla poległych, których przynależności nie rozpoznano. Pamięć nieznanych przywołuje napis:

,,W życiu rozdzieleni-
Śmiercią połączeni -
Nikt nie zna ich imienia
Przyjaciele i wrogowie.
Kim byli, co znaczyli,
Zgasło, minęło
Jedno pozostało pewne:
Ich wierność ! "

ogrodzenie

pomnik

Nad cmentarzem górowała drewniana kaplica (gontyna) projektu Dusana Jurkovicia. Była koronnym dziełem słynnego architekta, który przy jej budowie najpewniej oddał swój niepowtarzalny styl, będący próbą syntezy budownictwa ludowego Karpat.
Nad drzwiami wejściowymi do kaplicy umieszczono poniższą sentencję w języku niemieckim:

„Wiecznej pamięci
poległych bohaterów,
którzy w zmaganiach o to leśne wzgórze
dla chwały drogiej Ojczyzny szli na śmierć”

gontyna

Wnętrze kaplicy potraktował budowniczy ze szczególną starannością. Wykonane w najczystszym stylu płaskorzeźby i bogato rzeźbiona, częściowo polichromowana, drewniana obudowa pokrywała sufit i ściany. W środkowej części, naprzeciwko wejścia, znajdowała się naturalnej wielkości rzeźba Chrystusa dźwigającego krzyż-dzieło rzeźbiarza Żaka (według legendy wykonana przez włoskiego jeńca za pomocą złamanej szabli). Nad nią była umieszczona inskrypcja:

,,Nie lękajcie się
Sądu Swego Pana
Wy, z wieńcem zwycięzcy na skroni
I porzućcie bojaźń wszelką
Bowiem wysoko ceni Pan
Śmierć Wiernych żołnierzy."

Kaplica uznana jest za unikatowy przykład budownictwa cmentarnego w skali Europy. Stąd też jej pożar w dniu 29 czerwca 1985 roku uznano za niepowetowaną stratę dla kultury polskiej. Pozostała po niej jedynie kamienna podmurówka systematycznie niszczona przez przyrodę. Brak tej wspaniałej - unikatowej gontyny był przyczyną zmiany wyglądu i charakteru cmentarza. Jej odbudowa była postulowana od lat. Cel ten został zrealizowany w ramach współudziału Gminy Łużna w realizacji Projektu pn. „Tworzenie ogólnopolskiego produktu turystycznego – małopolski odcinek Szlaku Frontu Wschodniego I Wojny Światowej.

Gontyna- nowa odsłona.